Over de weg naar de hel en goede bedoelingen

Door Ine Willems, Kamerlid het Vertaalatelier

Aan goede bedoelingen ontbreekt het de stichting Eer en Herstel niet: bewustmaking van de verschrikkingen van de slavernij en de grote rol die Nederlanders daar ooit in hebben gespeeld, bewustmaking van en protest tegen rassendiscriminatie.

En hoewel Machiavelli de wereld eeuwen geleden al voorhield dat het doel de middelen heiligt, bestaat er ook al eeuwenlang consensus over de grimmige bijklank van die stelling, en over het kader van gewetenloze politiek waarin die geplaatst moet worden. Machiavelli volgen betekent over lijken gaan, een praktijk die in onze hedendaagse Europese beschaving omstreden heet. Of toch niet?

De stichting Eer en Herstel, die (nakomelingen van) slachtoffers van slavernij in Suriname vertegenwoordigt, gaat over tot boekverbranding om een woord uit een taal en het collectieve geheugen te wissen en daarmee alle ladingen en toepassingen die dat woord met zich meedraagt; de goede én de slechte. Boekverbranding. Het woord roept associaties op met totalitaire praktijken, met de Spaanse Inquisitie, met de Nazi’s. Boekverbranding is censuur, het is paternalistisch geestelijk geweld. Net als de fundamentalisten deden en nog steeds doen met hun verbranding van religieuze boeken, net als de Nazi’s en al die totalitaire ideologieën en regimes, die elk gedachtegoed verbranden dat niet hun propaganda ondersteunt, zegt ook de stichting Eer en Herstel met haar boekverbranding niets anders dan: ‘Mensen, alleen wij weten wat goed is voor jullie, en jullie zijn te dom om deze informatie te begrijpen of op waarde te schatten.’ Laten we niet vergeten dat daar waar men boeken verbrandt, men uiteindelijk ook mensen verbrandt[Heinrich Heine], een citaat dat door alle eeuwen heen tot op de dag van vandaag zijn levensgrote, schrikbarende waarheid heeft bewezen.

De ironie wil dat het grote thema van het boek in kwestie, Het negerboek, is dat je juist door veel te lezen, door jezelf te ontwikkelen, jezelf uit benarde posities kunt bevrijden, zoals de hoofdpersoon van de roman zichzelf weet te bevrijden uit de slavernij, dankzij haar belezenheid en ontwikkeling, en in staat is de praktijk van slavernij een halt toe te roepen. Het was slaven op straffe van de dood verboden om te leren lezen. Het was op straffe van de dood verboden om slaven lees- en schrijfonderwijs te geven. Slaven werden angstvallig dom gehouden, juist omdat ze anders dichter bij hun vrijheid zouden komen en de op slavernij drijvende economie de das om zouden doen. Dit wordt allemaal belicht in de roman die Roy Groenberg en consorten uit het collectieve gedachtegoed willen wissen. Want, zeggen ze, het woord ‘neger’ moet uit de titel, uit het woordenboek, uit de taal, uit het collectieve geheugen van de mensheid, het woord ‘neger’ is te krenkend voor gebruik… maar het woord ‘neger’ komt op vrijwel elke pagina van deze historische roman terug; alleen de titel verbranden doet daar niets aan af.

Volgens Roy Groenberg en de zijnen krenkt het woord ‘neger’, omdat het naar een verleden verwijst waarin ‘negers’ massaal werden ingezet als slaven. Het is de vraag of je met de verwijdering van het woord ook de gebeurtenissen uitwist die toch echt hebben plaatsgevonden, en of je het uitwissen van het collectieve geheugen moet willen. Is de Holocaust pijnlijk? Moet die daarom worden ontkend, uit de taal geschrapt, uit het collectieve geheugen gewist? Wel volgens ultrarechtse partijen, dat geef ik grif toe. En collaboratie, ook al zo’n beladen woord, een woord dat Nederlanders confronteert met de pijnlijk twijfelachtige rol die ze in de Tweede Wereldoorlog hebben gespeeld: moet dat woord met zijn lading ook verdwijnen uit het collectieve geheugen? Ook hier geldt dat sommigen, niet de besten onder ons, het zouden toejuichen. Mensen van eer zouden willen dat een zo breed mogelijk publiek bewust wordt gemaakt van wat er nooit meer mag gebeuren. En gezien de doelstellingen van de stichting Eer en Herstel wil haar voorman op deze manier misschien wel juist zoveel mogelijk aandacht vragen voor Het negerboek. Misschien is die hele boekverbranding wel zijn perverse middel om het doel van de stichting te bereiken en vindt hij het geheiligd.